Chợ Tình Tây Bắc – Những Điều Cần Biết Về Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Quốc Gia

Đã từ rất lâu “Chợ tình” được xem là một nét văn hóa đặc sắc của người dân vùng Tây Bắc. Tùy theo phong tục, tập quán của từng địa phương mà “Chợ tình” diễn ra đặc trưng riêng của khu vực đó. Ngày 24/06/2021 “Chợ tình Khâu Vai” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1952/QĐ-BVHTTDL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. 

Chợ là gì? Đặc điểm của “Chợ vùng cao”

Nguồn gốc của “Chợ”

Theo tiếng Hán có thể hiểu “Chợ” bắt nguồn từ chữ “Thị”. Vì trên thực chất âm “th” và âm “ch” có mối quan hệ ngữ âm khá chặt chẽ trong một số trường hợp, chẳng hạn như: “Thư” với “chị”, “thủ” với “chờ”… Hay mối quan hệ đồng nghĩa giữa “i” và “ơ” qua nhiều trường hợp như: “Kì” với “cờ”, “thi” với “thơ”…

“Chợ” được biết đến là nơi diễn ra các hoạt động giao lưu buôn bán hàng hóa, nơi trao đổi các sản phẩm qua hình thức thanh toán bằng tiền hoặc vật ngang giá giữa người mua và người bán, tại đây còn diễn ra các hoạt động vui chơi, giải trí, nghiên cứu quảng cáo các sản phẩm.

Đặc điểm của “Chợ vùng cao”

Đối với khu vực đồng bằng, chợ được xem là nơi trao đổi các hàng hóa, thì ở vùng cao chợ là điểm nút của hầu hết các hoạt động văn hóa sinh hoạt cộng đồng. Chính vì vậy, đó không chỉ là nơi gặp gỡ trao đổi mua bán hàng hóa mà còn là nơi trao gửi những tâm tư tình cảm của các cặp đôi yêu nhau, hoặc chưa yêu nhau nhưng có nguyện vọng tìm những tri kỷ của đời mình. Đấy được gọi là “Chợ Tình”.

Một số Chợ Tình ở Tây Bắc

Chợ tình Sapa

Chợ tình Sapa là nét văn hóa sinh hoạt đặc sắc của đồng bào các dân tộc Mông, Dao ở tỉnh Lào Cai. Tên gọi của chợ cũng giống như ở các khu vực khác, dựa theo tên nơi diễn ra họp chợ. Được biết “Chợ tình Sapa” đã hình thành cách đây hơn 100 năm, nhưng những ghi chép cụ thể về không gian gốc của Chợ ở đâu vẫn còn là một dấu hỏi trong các thư tịch cổ. 

Đặc điểm của “Chợ Tình Sapa”

Được biết phiên chợ chỉ diễn ra vào một ngày trong năm, tức mỗi năm một lần. Do quanh năm họ phải lên nương rẫy “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, nếu lỡ duyên chuyến này có thể đợi đến năm sau. Nhưng theo thời gian nhu cầu họp chợ ngày càng thay đổi, phù hợp với nhu cầu trao đổi hàng hóa, dịch vụ và cả tâm tình của người dân vùng cao. Vì vậy hiện nay chợ được diễn ra hàng tuần vào tối thứ 7 và sáng chủ nhật.

Phiên chợ không chỉ đơn thuần là nơi hò hẹn của lứa đôi mà còn là điểm du lịch độc đáo địa phương này. Cứ mỗi tối thứ 7 các nam thanh nữ tú trong vùng sẽ tập trung tại khu vực sân trước nhà thờ đá Sa Pa, những cô gái người Mông, Dao mặc trên mình bộ trang phục dân tộc thêu hoa văn lộng lẫy với chiếc khăn đỏ tươi đính sẵn vài chùm lục lạc đồng xinh xắn reo lên mỗi khi bước đến, cùng với đó là những vòng bạc, khuy bạc, đồng tiền bé nhỏ đính trên vai áo duyên dáng đi “Chợ tình”.

Không kém cạnh, các chàng trai khoác lên mình chiếc áo màu chàm, vai khoác chiếc đài cát sét nhỏ vô cùng khoan thai mạnh mẽ. Điểm đặc biệt là mọi người kết bạn qua tiếng khèn, tiếng sáo,… thứ âm thanh chất chứa nỗi niềm họ muốn thổ lộ và xuyến xao lòng người.

Hoạt động diễn ra trong phiên chợ

Bên ánh lửa bập bùng, các nam thanh nữ tú tay nắm tay nhau nhảy múa, hát hò hòa lẫn với tiếng leng keng của lục lạc, ngất ngây những lần tung xòe chiếc váy thổ cẩm của các thiếu nữ hay chói lóa ánh cài sắc bén của các chàng trai khỏe khoắn. Kèm với đó là hương rượu cần, men rượu ngô nồng say như góp phần cho các đôi trai gái thỏa sức tham gia các hoạt động thú vị như thổi khèn, kéo co, hát giao duyên…

Hoạt động giao lưu tại Chợ tình Sapa
Hoạt động giao lưu của các nam thanh nữ tú tại Chợ tình Sapa

Sau phiên chợ tình Sa Pa, có rất nhiều những nam thanh nữ tú tìm được ý trung nhân của mình và sống bên nhau trọn đời.Ngoài ra phong tục của người Dao không cấm những người đã có vợ, có chồng đến với “Chợ tình”.

Những cô gái trẻ với đôi tuổi 13, 14 cũng được các anh các chị dắt đến vui chơi làm quen, những cô gái trẻ xinh xắn ấy được rất nhiều chàng trai bao quanh hát hò, thổi sáo, thổi khèn tán tỉnh. Nếu ưng bụng, cô gái sẽ trao cho chàng trai một vật định ước, có thể là vòng tay hay chiếc lược và họ nhận được sự reo hò chúc phúc của mọi người xung quanh.

Ngược lại, nếu không đồng ý cô gái có thể bỏ đi, chàng trai quý mến hết mực sẽ chạy theo làm nắm tay cô gái, hành động “níu kéo” này thể hiện tình cảm mãnh liệt của chàng trai trong lần tỏ tình này. Cứ thế phiên Chợ tình Sapa diễn ra suốt đêm.

Chợ tình Mộc Châu

Khi nhắc đến cao nguyên Mộc Châu tỉnh Sơn La, điều đầu tiên mọi người sẽ nghĩ đến chính là thiên nhiên hùng vĩ nơi đây với những chú bò tràn đầy sức sống. Nhưng mấy ai ngờ, nơi đây lại là một địa điểm diễn ra “Chợ tình Mộc Châu”, chắc cũng vì thế mà Chợ tình này đây vẫn giữ được nét nguyên sơ.

Nguồn gốc của “Chợ tình Mộc Châu”

Được biết Chợ tình Mộc Châu được diễn ra trong chuỗi hoạt động mừng ngày Tết độc lập của người dân H’Mông nơi đây, theo lời kể của những lão làng, nguồn gốc của phiên chợ tình này xuất phát từ ngày Bác đọc bản Tuyên ngôn độc lập (2/9/1945). Chính sự kiện quan trọng ấy đã có ý nghĩa vô cùng đặc biệt đối với đất nước Việt Nam nói chung và với người H’Mông nói riêng, vì với họ không gì quý hơn Độc lập, không ai có thể thay thế cụ Hồ.

Khi ấy, tất cả người H’Mông không phân biệt già trẻ, gái trai, giàu nghèo lại nô nức rủ nhau xuống trung tâm vui ngày Tết độc lập. Do đoạn đường khá xa, nên buộc họ phải ngủ qua đêm bên các ven đường, và trong bầu không khí vui ngày Tết ấy, những chàng trai cô gái bắt đầu trò chuyện, hỏi thăm nhau. Lâu dần, những lời tâm tình ấy đã góp phần thôi thúc phiên “Chợ tình Mộc Châu” diễn ra vào dịp Tết độc lập.

Các hoạt động lễ hội thường kéo dài từ 31/8 đến ngày 2/9, nhưng đông vui nhất là ngày 1/9, ở khu vực rừng thông bản Áng. Đặc biệt, chợ tình Mộc Châu được tổ chức vào ngày 1/9 dương lịch hàng năm rất được bà con mong chờ.

Hoạt động diễn ra trong phiên chợ

Nhất là các chàng trai và cô gái ở độ tuổi đôi mươi đang có ý nguyện tìm kiếm người yêu, phiên chợ không chỉ dành riêng cho người dân nơi đây mà còn có sự góp mặt của các cư dân một số tỉnh thành phía Bắc đến Nghệ An.

Họ đến đây không phải để mua bán, trao đổi hàng hóa mà đến để hò hẹn, trao gửi những tâm tư và tìm ý trung nhân cho chính mình. Khi đến đây mỗi bản làng đều chuẩn bị một tiết mục riêng để trình diễn, ngoài ra những cô gái trong chiếc váy duyên dáng bước từng bước chậm rãi chờ các chàng trai đến, và kéo đi chơi.

Các chàng trai "kéo" các cô gái trong phiên "Chợ tình Mộc Châu"

Hoạt động “kéo” đặt trưng trong phiên “Chợ tình Mộc Châu”

Điều đặc biệt nhất trong phiên chợ này chính là tập tục bắt vợ của người H’Mông, không biết từ khi nào tập tục này đã hiện hữu trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc này. Theo thông lệ khi chàng trai “chấm” cô gái nào sẽ bắt cô gái đó về nhà sống cùng với nhau như vợ như chồng 3 ngày 3 đêm.

Sau đó, nếu thấy hợp cô gái sẽ ở lại và chính thức làm vợ chồng với chàng trai, nếu không hợp nhau cô gái có thể bỏ về nhà của mình. Điều đặc biệt là những cô gái lỡ có bầu sau 3 ngày này cũng không ai trách, nhưng cũng vì lý do này mà tập tục không cho con trưởng cúng gia tiên rất được người H’Mông chú trọng. 

Chợ tình Khâu Vai

Chợ tình Khâu Vai, còn gọi là chợ tình Khau Vai đã có cách đây gần 100 năm. Tên gọi “Khau Vai” theo tiếng Tày – Nùng có nghĩa là “đèo gai”, tuy nhiên nhiều văn liệu đã ghi thành “Khâu Vai”. Người dân nơi đây gọi đây là phiên chợ Xuân, vì mỗi năm chợ chỉ họp một lần vào khoảng thời gian đầu năm (27/3 ÂL) .Ngoài ra du khách có khi gọi chợ là chợ Phong Lưu. 

Khác với Chợ tình Sapa (diễn ra vào thứ 7 hàng tuần), Chợ tình Khâu Vai chỉ diễn ra vào một ngày duy nhất (27/3 ÂL) hàng năm. Chợ tình Khâu Vai đặc biệt ở chỗ là nơi để những người yêu thương nhau nhưng không đến được với nhau, xưa vì một chuyện trái ngang nào đó mà chuyện tình trắc trở, nay họ tìm đến nhau sau một năm hoặc có thể là nhiều năm xa cách.

Nguồn gốc của “Chợ tình Mộc Châu”

Tựa như chuyện tình chàng Ba và cô Út, mỗi năm cứ vào ngày 27/3 âm lịch mọi người từ các dân tộc khác nhau như  Tày, Nùng, Giáy từ các tỉnh thành khu vực phía Bắc lại đổ về cao nguyên đá Đồng Văn, nơi diễn ra phiên “Chợ tình Khâu Vai” vào mỗi dịp xuân.

Đến đây họ không còn bị ràng buộc của lễ giáo hay tập tục lạc hậu, có rất nhiều cặp vợ cùng cùng dắt nhau đến chợ, họ không ghen tuông hay khó chịu với bạn đời của mình, vì họ hiểu và tôn trọng nét văn hóa nhân văn của dân tộc. Đến nơi, vợ đi tìm lại chàng trai mình đã bỏ lỡ năm xưa, chồng đi tìm cô gái mà mình chưa dám ngỏ lời khi ấy.

Vì trong phiên chợ này họ được phép sống theo cảm xúc của riêng mình, không vì một bổn phận nào cả, họ có thể yêu và được yêu trọn những phút giây bên người không phải là vợ, là chồng của mình. Người dân nơi đây hay nói vui với nhau rằng: “Vợ tao đi với người yêu của nó rồi”

Hoạt động diễn ra trong phiên Chợ

Nếu ở “Chợ tình Mộc Châu” có cảnh “bắt vợ”, “kéo vợ” thì ở Chợ tình Khâu Vai không hề có chuyện đó. Tất cả mọi người đến đây đều là tự nguyện.

Nếu có cũng chỉ là những cái níu áo giữ chân người bạn tâm giao của mình sau một đêm dài tâm sự, những tiếng khóc nấc khi chợt nhận ra trời đã sáng, họ vội trao nhau những kỷ vật để nhận ra nhau trong dịp này năm sau, hay những tiếng cười chúc phúc cho người mình thương quay lại với cuộc sống hàng ngày.

Hoạt động thổi khèn và nhảy múa ở tại Chợ tình Khâu Vai

Hoạt động thổi khèn và nhảy múa diễn ra trhợ tình Khâu Vai”

Trước đây Chợ tình Khâu Vai chỉ là chợ dành cho những người lỡ dịp kết tóc xe tơ cùng nhau nay quay về hội ngộ. Nhưng trong những năm gần đây người tìm đến chợ ngày càng đa dạng từ lứa tuổi đến những mong ước trong lòng, khắp các trai gái vùng cao đều đổ về đây nhân dịp vui xuân, họ đến để tìm những người bạn trở thành tri âm tri kỷ, và tình cảm của họ hoàn toàn trong sáng.

Nếu một trong hai người có những hành động quá đáng thì người kia có thể bỏ đi tìm một người bạn khác đồng điệu với mình hơn. Những hành vi sai trái trong lúc diễn ra phiên chợ là điều ít gặp, vì như vậy sẽ bị bạn tình coi thường, và có ấn tượng xấu trong lần đầu gặp gỡ dẫn đến  tình cảm sẽ bị rạn nứt và không bao giờ gặp lại nhau nữa. 

Một số lưu ý khi đến các phiên “Chợ Tình Tây Bắc”

Cẩn thận tư trang khi tham gia vào các phiên “Chợ tình”.

Không nên mặc các trang phục dân tộc để tránh bị hiểu nhầm (bị “bắt” về làm vợ).

Tránh trêu ghẹo không nghiêm túc với các trai gái trong “Chợ tình”, vì phần lớn mọi người đến đây đều muốn tìm “tri kỷ” thật lòng.

Nên tìm hiểu và chọn thời gian thích hợp trong năm để đến với các phiên “Chợ tình”, nên đến trước một ngày diễn ra họp chợ.

Giá trị văn hóa trong các phiên “Chợ Tình Tây Bắc”

Chợ tình Tây Bắc là nơi giao lưu văn hóa của các dân tộc qua những tiết mục đặc sắc của những chàng trai cô gái như thổi khèn, thổi sáo, múa xòe, hát giao duyên… đã góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa độc đáo của khu vực Tây Bắc nói chung và của cả đất nước nói riêng đến với bạn bè quốc tế.

Việc lưu giữ và diễn ra ” Chợ tình” thường xuyên còn là một việc làm ý nghĩa trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc, giúp mọi người nhất là các thế hệ trẻ có cái nhìn đúng hơn về nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc này, vừa thể hiện lòng biết ơn sự tôn trọng đối với những người có công lập hình thức văn hóa độc lạ trên mảnh đất này,

Ngoài ra, còn giáo dục về tình cảm thủy chung của tình yêu đôi lứa, tôn trọng và đồng cảm với mọi người xung quanh, nhất là những người chúng ta yêu thương. Từ đó, góp phần xây dựng một xã hội vừa văn minh, hiện đại nhưng không quá hà khắc và nhìn nhận một cách nhân văn, tinh tế hơn với những phong tục độc đáo của dân tộc.

Trên đây là những thông tin liên quan đến Chợ tình Tây Bắc do 350.org.vn đã tổng hợp được. Hy vọng qua bài viết này bạn sẽ có thêm những thông tin cần thiết về Chợ tình Tây Bắc và đừng quên theo dõi chúng tôi để cập nhật những tin tức hay và bổ ích mỗi ngày nhé!

Mỹ Anh.

 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *